مختصری از تاریخ استرآباد
ساعت ۳:۳٤ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٧/۱/۱٧  

با توجه به عنوان  وبلاگ و تابعیت بهتر دیدم

که در بدو  امر مطالبی در مورد سابقه تاریخی و

 حال استرآباد  آورده شود  که  در همین ارتباط

مطلبی از سایت  mibosearch  برگرفته  از 

 فرهنگ دهخدا  که عینا  تقدیم حضور  میشود .

 البته  در ادامه مطالب به روزتری از استراباد

 ارائه  میگردد.

 استرآباد  :

 دهی نزدیک جرجان . (منتهی الارب ). شهریست

[ بناحیت دیلمان ] بر دامن کوه نهاده بانعمت و خرم و

 آبهای روان و هوای درست و ایشان به دو زبان سخن

گویند یکی به لوترای استرابادی و دیگری به پارسی

کردانی و از وی جامه های بسیار خیزد از ابریشم چون

 مبرم و زعفوری گوناگون . (حدودالعالم ). شهری بجنوب

 شرقی بحر خزر بمشرق بندر گز. ناحیتی از مازندران

نزدیک جرجان . (نخبةالدهر دمشقی ).


 خلاصه جغرافیای تاریخی : استرآباد فعلی شامل دو

 ناحیه مهم بوده یکی در شمال موسوم به دهستان و

 دیگری در جنوب موسوم به ورکان . دهستان شامل

ساحل جنوب شرقی بحر خزر و قسمتی از ناحیه فعلی

 شمال اترک بوده و ورکان شامل تمام ناحیه ایست که

 رود گرگان فعلی از آن میگذرد. دهستان مسکن طوایفی

 موسوم به دَه بوده و این کلمه در زبان فارسی قدیم

بمعنی راهزن و د شمن است . درا ین  ناحیه خرابه

های شهر قدیمی موسوم به مشهد مصریان دیده

میشود که در شمال رود اترک در خاک روس واقع شده و

 به حاصل خیزی مشهور بوده ولی فعلاً بائر است ،

 مرکزدهستان شهر آخور بوده . ورکان که یکی از

قسمتهای هیرکانی بوده در زاویه جنوب شرقی بحر خزر

 واقع و تقریباً شامل قسمت عمده استرآباد فعلی

میشود که حد فاصل بین مازندران و دهستان است ، دو

رود مهم اترک و گرگان آنرا مشروب و حاصلخیز کرده و در

 موقع طغیان آبهای آنها راکد و موجب تبهای مختلف و

بدی هوای ناحیه میشود. گرگان چون فاصله بین طوایف

بادیه نشین و شهرنشین ایران بوده و در دوره های قدیم

 مخصوصاً در زمان ساسانیان در تاریخ اهمیت نظامی

داشته و برای جلوگیری از هجوم بادیه نشینان قلعه

هائی در آن ساخته بودند مانند شهرستان یزدگرد و

شهر فیروز و همچنین دیواری در شمال این ناحیه برای

 جلوگیری از طوایف خارجی ساخته شده بوده است که

از گمش تپه فعلی شروع شده و از شمال گنبدقابوس

گذشته به خواجه ختم میشود. شهر قدیم گرگان

درنزدیک گنبد قابوس کنونی

واقع و در زمان اعراب خرابی بسیار به آن وارد آمد ولی

 مجدداً ساخته شد تا در زمان مغول بکلی خراب گردید

بقسمی که دیگر هیچوقت به اهمیت سابق خود نرسید.


 اوضاع طبیعی : استراباد از شمال محدود است به

رود اترک و از مشرق به خراسان و از جنوب شاهکوه آن

را از شاهرود و بسطام جدا میکند و از طرف مغرب حد

بین استراباد و مازندران طبیعی نیست و از کوههای

 رو شن ابا د - در مسیر استرابا د  به کرد محله

 هزارجریب شروع شده  به کردمحله در کنار خلیج

استراباد و در مقابل دماغه میانکاله ختم میشود.

استرآباد را میتوان به سه ناحیه طبیعی تقسیم کرد از

این قرار: اول ، صحرای ترکمن که بین اترک و قراسو واقع

 و شامل جلگه حاصلخیز فندرسک است . دوم ،

استرآباد و ساحل بحر خزر. سوم ، قسمت کوهستانی

 جنوبی .

صحرای ترکمن جلگه مسطّح همواریست و دو رود بزرگ

اترک و گرگان از آن گذ شته و از جنوب به قراسو محدود

میشود. بستر این سه رود قریب پنج یا شش متر پست

تر از سطح صحرا ست . صحرای ترکمن بعرض 50 و طول

 150 کیلومتر و تقریباً مسطح و شیب کمی بطرف مغرب

 دارد و در آن هیچ ناهمواری و برجستگی جز بعضی تپه

 های مصنوعی دستی مانند اتنون تپه (تپه کلا) و

تخماقتپه دیده نمیشود، سابقاً که سطح بحر خزر بالاتر

 بوده این صحرا را  آب گرفته و رودهای اترک و غیره

رسوبات خفیفی درین قسمت بجا گذاشته و سنگهای

درشت تر را در قسمتهای علیا جای داده است ولی

بعدها در موقعی که سطح بحر خزر کم کم پست شده

رودها در رسوباتی که قبلاً آورده بودند برای خود مجرائی

 تشکیل داده و فعلاً در شن جاریست . ناحیه دوم که

بین قراسو و کوهستان واقع شده حاصلخیزترین قسمت

استرآباد و مرکب از تپه ها و ارتفاعات مختلفی است و

هرچند در تمام آنها سنگهائی دیده میشود ولی روی

سنگها را طبقه گل رُس نازکی فراگرفته که برای روییدن

اشجار بسیار مناسب است . در دره های بین این

ارتفاعات اراضی رسوبی بسیار حاصلخیزی دیده میشود

 که به واسطه آبهای رودهاتشکیل یافته و اراضی

حاصلخیز فندرسک و استراباد  و بندر گز  جزء آن ا

ست . رودهائی که این ناحیه را مشروب میکند بسیار و

اسامی مخصوصی ندارد و هر یک از آنها به اسم قریه

 ای است که به آن نزدیک تر میباشد و به واسطه

نهرهائی که حفر شده از این آبها استفاده کامل میشود.


 ناحیه سوم شامل تمام دامنه شمالی شاه کوه و در

قسمتهای مرتفع بکلی بیحاصل و در قسمتهای مرتفع

متوسط پوشیده از مراتع وسیع و در قسمتهای پست تر

مستور از جنگل است . قُلل مُهم ّ جنوبی استرآباد عبارت

 است از: قزلق و سیاه خانه و حاجی آباد که شاهرود را

 از استرآباد جدا میکند. هر یک از سه ناحیه استرآباد

دارای آب و هوا و وضع مخصوصی است . هوای صحرا در

 تابستان و پائیز گرم و خشک ، در زمستان بی نهایت

سرد و پوشیده از برف ، در بهار سبز و خرم و معتدل

است ، در قسمت متوسط  استراباد  هوا  بسیار معتدل

و مرکبات بخوبی در آن بعمل می آید. قسمت

کوهستانی آن ششماه پوشیده از برف و ششماه دیگر

 سبز و دارای مراتع وسیع برای پرورش گله است .

حیوانات استراباد با سایر نواحی تفاوت دارد مخصوصاً

اسبهای ترکمن معروف  و یکی از بهترین نژاد اسبهای

ایران است و اقدامات اخیر دولت در تربیت آن و اسب دوانی  

 سالیانه که در موقع پائیز بعمل می آید در ترقّی

جنس ا سبان  کمک بزرگی میکند.

 

 

گوسفندهای ترکمنی نیز از حیث پشم و مواد دیگر از

اغلب انواع گوسفندها بهتر و فایده آن بیشتر  میباشد.

اهالی استراباد به دو دست میشونده تقسیم: اوّل ایلات

که در صحرا ساکن هستند، دوم شهرنشینها که در

قسمتهای مرکزی و جنوبی سکنی دارند، شغل ایلات

تربیت اغنام و حرفه شهرنشینان فلاحت و زراعت است .

 هرچند سابقاً طوایف ترکمن دست اندازی بنواحی

مختلفه مجاور میکردند، و سبب خسارت کاروانها

میشدند ولی مسبب حرکات آنها دولت تزاری روس بود و

 اکنون که وضعیّات تغییر کرده و ترکمنها به واسطه ایجاد

 مدارس به وظایف خود آشنا شده اند از حرکات خود

دست کشیده و بمحلی که زندگانی آنها را تامین میکند

علاقه پیدا کرده اند. لهجه اهالی استرآباد و حوالی آن بر

 حسب مجاورت ولایات همسایه تغییر پیدا میکند، مثلاً در

 مغرب شبیه به مازندرانی ودر مشرق شبیه به لهجه

اهالی خراسان و در جنوب شبیه به سمنانی است .

 دامنه های کوههای استراباد چنانکه اشاره شد بینهایت

 حاصلخیز و پرجمعیت است و عدّه قری در فندرسک

بیشتر میباشد. استراباد را از حیث تقسیمات سیاسی

میتوان به ده قسمت تقسیم کرد از این قرار: 1 -صحرا.

2 - اَنزان . 3 - سدن رستاق. 4 - کوهپایه . 5 -

استرابادرُستاق. 6 - ملک . 7 - کتول . 8 - فندرسک . 9

 -رامیان . 10 - کوهسارات و حاجی لر.


 مرکز حکومت استراباد شهر استراباد است که در

روی تپه در طرف شمال قزلقکوه واقع شده و رود ا

ستراباد  که شعبه قرا سو  ا ست از آن میگذرد، عرض

شمالی آن 40 دقیقه و 36 درجه و طول شرقی آن 54

درجه و 36 کیلومتری دریا قرار گرفته و ارتفاع آن 116 متر

 است . ا ستراباد  دارای موقع مهم تجارتی و نظامی

میباشد و این اهمیت را در دوره های قدیمه  نیز داشته

است . ا سم  قدیمی آن  ا سترک  بوده و بعدها کم کم

 ا سترآباد  شده و در اواخر صفویه مکرر این شهر مورد

نهب و غارت واقع  شده و خراب گردیده ، در زمان

نادرشاه حصاری بر آن کشیده شده و در ابتدای سلطنت

 قاجاریه حصار آن تعمیر گردید. از بناهای قدیمی آن بنای

شاه عباس اول است که در موقع تعمیر آثار قدیمی آن

ازمیان رفته و به وا سطه  شدت بارندگی اغلب خانه

های شهر با سنگ ساخته شده و دارای مساجد

مسجد جامع گرگان - بنای دوره سلجوقی

و مدارس قدیمه متعدده میباشد. جمعیت تقریبی آن

حدود 15000 نفر و اهمیت تجارتی آن از قدیم و بواسطه

 جاده معروف به ابریشم  بوده که از مشرق به مشهد و

 هرات و از مغرب به آذربایجان و بغداد متصل میشده و

فعلاً علاوه بر آن جاده ها راهی بشاهرود و راه هائی به

 بحر خزر و طهران دارد و بهمین دلیل انبار و مرکز

معاملات مال التجاره های  آسیای مرکزی و ایران بوده

ولی پس از کشیدن راه آهن ماوراء ترکستان اهمیت

تجارتی آن کم شده و اغلب مال التجاره های آسیای 

مرکزی بتوسط آن حمل میشود. بندر طبیعی آن بندر گز

 و بندر شاه و سابقاً بندر آن آبسکون بوده که محل آن

معلوم نیست .

 در داخل مسجد عباسعلی ا ستراباد چشمه ایست که

 اهالی آنرا نظرکرده میدانند و در اطراف آن دهات متعدده

واقع شده که اغلب حاصلخیزند. صحرای ترکمن از شمال

 محدود ا ست  به رود اترک و از مغرب به بحر خزر و از

مشرق به کوههای قوچان و از جنوب به رود گرگان . این

صحرا مسکن طوایف ترکمن است که به دو دسته 

 تقسیم میشود: اول ترکمن های یموت که پانزده تیره

 و تیره های مهم آن جعفربای ، آتابای ، آقآتابای و

چارواردوچی هستند، دوم ترکمن های کوکلان که بیست

 وهفت تیره و تیره های مهم آن کرخ ، قرابی خان ، آی

درویش و تسمیک میباشد. ایلات ترکمن دارای گله های

متعدد هستند که در  چرا گاه های صحرا پرورش مییابند

و جنس گوسفندهای آنها مشهور و محصولات گله های

آنها بسیار است ، مهمترین صنایع  د ستی آنها بافتن

قالیها و تنگ اسب و خورجین و غیره و عدّه ای از آنها نیز

 دارای قایقهای بزرگی هستند که در سواحل بحر خزر با

مهارت مخصوصی مسافر و مال التجاره حمل میکنند.

 شهرهای مهم ولایت استراباد که اهمیت تاریخی

داردعبارت است از: گرگان ، بندر گز  و  فندرسک . گرگان

 شهر قدیمی بوده که تا قبل از مغول اهمیت بسیار

داشته و محل آن در کنار رود گرگان به دو قسمت

تقسیم میشده یکی شهرستان و دیگری بکرآباد که

بواسطه پلی به هم متصل بوده اند. مقبره قابوس

وشمگیر در سه کیلومتری این شهر و معروف به گنبد

قابوس و از آثار آل زیار است .